Pen schrijft: “We kunnen een dramatisch beeld van de ongelijke verdeling oproepen door ons een optocht voor te stellen, waarin alle mensen meelopen die een inkomen krijgen. We geven ze de lengte die met dat inkomen overeenkomt. [....] Zoals bij een gymnastiekvereniging lopen de kleinste voorop. De gemiddelde lengte is één meter zeventig. Een onderwijzer of een ambtenaar met de rang van commies vedient ongeveer het gemiddelde inkomen en mag dus de gewone lengte houden. Wie minder verdient wordt in elkaar geduwd. [...] Wie meer krijgt dan het gemiddelde wordt uitgerekt.

Pen kiest vervolgens het perspectief van de toeschouwer, dat is iemand met een gemiddeld inkomen zoals een onderwijzer in zijn voorbeeld uit 1979.

Om er nog een dimensie aan te geven wordt de lengte van de parade beperkt tot dat wat in één uur voorbij kan lopen. Dus de zeven miljoen inwoners die een inkomen krijgen (dit is een aantal uit 1979) rennen in een uur voorbij.

Dan beschrijft Pen wat er langs komt en op de drie pagina’s die er aan besteed worden is een en ander ook geïllustreerd*. Maar het is denk ik wat de visualisatie betreft vooral sterk dat er wat in je hoofd gaat gebeuren Zoals bij de visualisatie van ons zonnestelsel kun je door praktische beperkingen toch de dingen niet weergeven in kloppende verhoudingen.

Pen beschrijft wie er zoal langskomt, hoe lang ze zijn en na hoeveel tijd ze langskomen. Die dingen samen geven wat mij betreft een heel goed beeld. Hij begint met het probleem van de negatieve inkomens. Grote mensen die echter ondersteboven lopen met hun hoofden diep in de grond. Dan krijgen we de hele kleine mensen van een lucifer hoog, dat zijn ondernemers die een inkomen kunnen verdienen lager dan het wettelijk minimumloon (middenstanders, boeren) of mensen die alleen wat bijverdienen zoals studenten en deeltijdwerkers. Dan komen er een kwartier lang vooral oudere mensen met een AOW, bijstandtrekkers en WAOers. Die zijn niet langer dan 80 centimeter. Dan komen weer jonge mensen (jeugdloners) die onder CAOs vallen, ze komen in de buurt van de navel van een gemiddelde toeschouwer. Dan krijgen we minimumloners (tot de maagstreek reiken ze) waaronder veel vrouwen. En zo gaat het door. Na vijftig minuten komen eindelijk de mensen die ongeveer even groot zijn als de toeschouwer.

De laatste tien minuten van de optocht zijn letterlijk reuzespannend en je kunt er weer veel over zeggen. Zoals dat er weinig mensen meer tussen zitten die onder een CAO vallen. Je kunt ook wat beroepen noemen die daar tussen zulen zitten, zoals hoofdcommiezen (twee meter), referendarissen (drie meter), professoren van vijf zes meter, huisartsen in de laatste minuut van de optocht, de President van de Algemene Rekenkamer (er was nog geen Balkenende norm of Tabaksblatt in die tijd maar het zal nu niet anders zijn over het algemeen). Onder de buitensporige reuzen rekent Pen wat toppiloten van de KLM, radiologen van 15 meter, chirurgen van 25 meter en dan komen wat succesvolle artiesten en voetballers en natuurlijk de ‘zakenmensen’. Ondernemers kunnen overal opduiken en die zullen ook steeds elders lopen als zo’n stoet jaarlijks wordt georganiseerd. In de laatste seconden zitten de mensen zo hoog als flatgebouwen en kerktorens, dan hebben we het over industriëlen en bankiers, aldus Jan Pen. Het gaat om enkele honderden deelnemers in die laatste seconden.

Ik blijf dit een prachtige visualisatie vinden van een kwestie met een groot belang voor politiek en een centrale positie in de economische wetenschap. Je kunt zeker opmerken dat een educatieve aanpak als dit wel veel subjectieve afwegingen met zich meebrengt in de visualisatie. Maar om de emotie en subjectiviteit te verhullen in minder sprekende tabellen en grafieken is dan ook maar een vlucht.

Het boek Kijk, economie (ISBN 13 9789027492425) is nog tweedehands te koop, onder andere hier bij BOL. Als je de gescande illustratie beter wilt bekijken staan ze op Flickr: begin van de optocht van Pen (de kleintjes), midden (Pen wil niet spreken van het grauwe midden maar de illustratie is daar wel zwart-wit), einde van de optocht (de reuzen).

Meer over beeldverhalen, strips en economie in het onderdeel ‘economie’ op de strips & onderwijs website van de Stichting Beeldverhaal Nederland.

Naschrift: Jan Pen is in februari 2010 overleden. In een artikel ‘Linkse econoom met de gave van het woord‘ in het FD van 16 februari een necrologie waarbij het gezaghebbende en politiek invloedrijke werk van Jan Pen op het gebied van inkomensverdeling wordt genoemd. Ook de ‘parade van pen’ wordt expliciet genoemd als voorbeeld van hoe Pen in staat was om ingewikkelde kwesties inzichtelijk te maken voor een breed publiek. Pen was een linkse econoom in de lijn van Tinbergen, die sympathiseerde met de PVDA maar ook niet aarzelde kritiek te leveren, onder andere op Joop Den Uyl en Wim Kok. Wim Duisenberg was een student van Pen.

Pen is ook zijn hele leven aanhanger van de opvatting van John Maynard Keynes gebleven dat de overheid in tijden van laagconjunctuur met bestedingen moet stimuleren, een leerstelling die in deze tijden weer volop wordt bediscussieerd. Ook het werk van Jan Pen op het gebied van inkomensgelijkheid en zijn ideeën over strippenkaarten voor vervuilers (een voorloper van handel in emissierechten) heeft actualiteitswaarde. Behalve

Nog een paar verwijzingen n.a.v. de parade van Pen:

• Artikel Linda Moonen in Sociaal-economische trends : statistisch kwartaalblad over arbeidsmarkt, sociale zekerheid en inkomen, een uitgave van het Centraal Bureau voor de Statistiek, editie 3e kwartaal 2009
• Paul Tang herdenkt Jan Pen per Twitter, o.a. door verwijzing naar de parade van Pen
• De parade van Pen was niet alleen een manier om theorie te vereenvoudigen en begrijpelijk te maken voor leken. Pen’s parade is iets dat ook in serieuze economische artikelen werd besproken.

* De naam van de illustrator wordt voor zover ik weet nergens genoemd in het boek

Wij maken ons in Nederland druk om de score voor de CITO toets. In Amerika kennen ze de zogenaamde SAT en de ACT tests die worden gebruikt voor toelating tot ‘high school’ en ‘college’. Net als CITO worden met deze gestandaardiseerde examens reken- en taalvaardigheden en een aantal andere wat ik maar noem denkvaardigheden, allemaal elementen van wat we zien als soorten intelligentie die voorspellen of we een slaagkans hebben in onderwijs en loopbaan.

De grote Amerikaanse educatieve uitgever Kaplan helpt studenten voor te bereiden op de SAT en ACT toetsen. Sinds een tijdje doen ze dit ook door het uitgeven van manga stripboeken. Manga is een Japans type beeldverhaal of strip. Kaplan verzorgt de speciale manga boeken samen met manga uitgever Tokyopop.

In Japan is manga erg populair, volgens een artikel in Wired is 22% van het gedrukte materiaal in Japan Manga. Ook buiten Japan, dus ook bij ons in het Westen, zijn Manga en strips die er op lijken in opkomst.

Speciale uitgaven van de westerse mangaseries Psy-comm, Warcraft: Dragon Hunt en Van Von Hunter bevatten bewust een groot aantal (300) woorden die veel worden gebruikt in SAT en ACT toetsen. De betreffende woorden worden in de strip voorzien van een toelichting (het weblog Asian Power Hour laat zien hoe het werkt). Zo kun je je dus nu voorbereiden op je toelatingsexamens voor high school of college door het lezen van Manga.

Meer educatieve manga uit het westen

Ik las over dit voorbeeld van strips in educatie in een uitgebreid artikel over manga in een oude Wired. Het artikel Japan, Ink verscheen in de november editie van Wired jaargang 2007. In het artikel worden nog andere aardige voorbeelden genoemd van de inzet van manga. De Wereldbank geeft met uitgever Viz Media de serie 1 World Manga uit. Deze serie behandelt heel wat lastige onderwerpen zoals HIV/AIDS, armoede, het milieu en corruptie. De boeken worden geschonken aan honderden bibliotheken wereldwijd.

De Engelse uitgever SelfMadeHero (onderdeel van Metro Media Ltd.) geeft manga-interpretaties uit van werk van Shakespeare en inmiddels zijn er al meer uitgevers die het voorbeeld volgden zoals John Wiley & Sons. Er verschenen al Mangaversies van onder andere Romeo and Juliet, Hamlet, Macbeth, A Midsummer Night’s Dream, The Tempest, Othello, King Lear en Much Ado About Nothing. Ik heb er zelf nog niets van gezien maar heb inmiddels een exemplaar besteld, ze zijn o.a. te koop bij Amazon UK en een kleiner assortiment ook bij BOL in Nederland, bijvoorbeeld Hamlet door Emma Vieceli en Richard Appignanesi van SelfMadeHero.

Manga favoriet van Nele Noppe, medewerkster Japanse Studies K.U. Leuven

21 september 2009 in Trouw een artikel van Annemieke Vermeulen over Manga, Japanse strips. Nele Noppe, wetenschappelijk medewerkster bij de opleiding Japanse studies aan de Katholieke Universiteit Leuven over wat er zo interessant is aan Manga: “De helft van de studenten die zich in Leuven voor Japanse studies inschrijft, is geïnteresseerd geraakt door manga.” Ze vertelt dat in Japan 80% van de mensen strips leest en vergelijkt dat met de situatie hier. Hier worden Manga en strips in het algemeen vooral door jonge mensen gelezen. Er rust een ‘zwaar stigma’ op strips volgens Noppe, hier zien we strips als iets voor kinderen.

Noppe en ook striptekenares,  freelance illustratrice en animatiestudente Aimée de Jongh en Thom Sauer van mangawinkel Mangamazing benadrukken dat Manga ook informatief en leerzaam kunnen zijn. “Sommige manga behandelen psychologisch en filosofische dilemma’s waar andere vooral humoristisch zijn” schrijft Trouw. De Jongh haalt ook aan dat de Japanse overheid rapporten uitbracht in de vorm van strips, “in de hoop dat ze dan wel zouden worden gelezen”.

Dat de Manga niet alleen in het verdomhoekje zit in Nederland kun je afleiden uit het feit dat Klokhuis er een dossier over heeft, nota bene onder het kopje ‘kunst’. Het Manga dossier van Klokhuis werd al door Okkie Bult gemaakt in februari/maart 2005. Een onderdeel van dit dossier van het educatieve NPS programma gaat expliciet in op de vooroordelen die men hier heeft over Manga: “Naast seks en geweld bestaan er nog meer vooroordelen over manga. Bijvoorbeeld dat alle mangafiguren grote ogen hebben en leven in een futuristische wereld vol monsters en technische snufjes.”

Ook is er op het moment in Nederland een heus managementboek in mangastijl te koop, De avonturen van Johny Bunko’ met de veelbelovende ondertitel ‘De enige carrièregids die je ooit nodig zult hebben’.  De Nederlandse uitgave is te koop bij Managementboek en BOL, een recensie van deze strip voor managers is te lezen bij Boekcover. In het Engels is op het gebied van manga voor managers ook The Five Dysfunctions of a Team (manga edition) te koop van succesauteur Patrick Lencioni en manga-tekenaar Kensuke Okabayashi, ook hiervan een recensie op Boekcover.

Tien mogelijkheden voor leren met strips
De Stichting Beeldverhaal Nederland (SBN) ontwikkelde een workshop over de educatieve eigenschappen en mogelijkheden van de strip. In die workshop worden deze tien eigenschappen van de strip als onderwijsmiddel behandeld:

1. Strips hebben in de praktijk een grote aantrekkingskracht (zeker op kinderen) en kunnen zo positieve invloed uitoefenen op de motivatie om te leren. De stripkan zo zorgen voor een vorm van ‘edutainment’.
2. De strip kan gebruik maken van een aantal (wetenschappelijk beschreven) mogelijkheden van ‘multimediaal leren‘.
3. Strips hebben een grote verhalende kracht. Will Eisner, die de term ‘graphic novel’ (grafische roman) uitvond maakte ook een boek waarin hij de mogelijkheden illustreert.
4. Strips bieden mogelijkheden verschillende perspectieven en abstractieniveaus te belichten: van helicoptervlucht tot inzoemen op details.
5. De lezer krijgt door een natuurlijke neiging van de hersenen om beperkt ingevulde personages ‘in te vullen’gemakkelijk een emotionele band met de karakters, er zijn veel mogelijkheden voor identificatie, wat de impact van het verhaal, de inhoud kan versterken.
6. Humor en abstractie bieden mogelijkheden om ook zeer zware of gevoelige onderwerpen op een draaglijke manier te behandelen.
7. De lezer bepaalt zelf zijn tempo, de strip biedt kansen op het gebied van het bestrijden van bijvoorbeeld analfabetisme of ter ondersteuning van remedial teaching.
8. De strip is bij uitstek sterk voor een ‘stap voor stap‘ uitleg, een handleiding of instructie.
9. Een stripmaker is in zekere zin te vergelijken met een regisseur en kan zo verschillende kanten belichten, verschillende perspectieven kiezen en is daarmee ook heel geschikt ter ondersteuning van discussie en debat.
10. Strips kunnen goed worden gebruikt om complexe onderwerpen voor educatieve doeleinden te vereenvoudigen, schematiseren of terug te brengen tot de essentie. Dat leert makkelijker en beklijft beter.

Geeks & comics
Google heeft met het inhuren van McCloud een interessante stap gezet. In dit geval kan het ook wel helpen dat vanouds de werelden van internetliefhebbers, (de geeks, hackers, hoe je’t noemen wilt) en die van de comics (strips) elkaar flink overlappen. McCloud vertelt op zijn eigen site ook meer over het stripboek project over Google Chrome.

Zie ook het artikel over het stripboek bij Google Chrome op de website van de Stichting Beeldverhaal

Dit album is een goed voorbeeld van hoe je een strip kunt gebruiken om een behoorlijk moeilijk onderwerp op een niet al te zware manierkunt benaderen. Daarom schreven we op de ’strips en onderwijs’ site van de Stichting Beeldverhaal Nederland al geruime tijd geleden over dit ‘veilig internet’ Suske en Wiske album.

Dit jaar was het thema “Wereldvoedseldag 2015: als er genoeg te eten is voor alle kinderen ter wereld”. Het thema werd gekozen om aandacht te geven aan het feit dat we halverwege zijn (in tijd) op weg naar de ‘Millennium Development Goals’ en om kinderen te stimuleren na te denken over een betere toekomst.

De Millenniumdoelen werden gesteld in 1990 en werken dus toe naar acht welomschreven doelen 25 jaar later, in 2015. Een van de subdoelen is om de armoede in de wereld te halveren. Meer over de millenniumdoelen in het Nederlands op de Millenniumdoelen website van het NCDO. Als je wilt weten hoe ver het staat met de Millenniumdoelen kun je dit verslag over de Millennium Doelen anno 2006 lezen (Engels, PDF).

De 14-jarige Poolse Paulina Garczynski, won de hoofdprijs van de Colour the World tekenwedstrijd. Haar tekening is hierboven als eerste (groot) afgebeeld. Er werden 3.500 tekeningen ingestuurd door kinderen uit 40 landen, waaronder 1.900 schoolkinderen uit Nederland. Aardig aan de wedstrijd is ook dat de winnaars bekend werden gemaakt tijdens TNT’s jaarlijkse ‘Senior Management Meeting’, ongetwijfeld een bijeenkomst van veel mannen in pakken.

Behalve dat deze actie aan bewustwording en publiciteit bijdroeg was er ook een materieel voordeel voor kinderen in derde wereld landen. In het kader van het project werd er namens de winnaars door TNT geld overgemaakt naar WFP ‘School Feeding’ projecten. Dergelijke projecten lopen onder andere in Malawi, De Gambia, Tanzania, Nicaragua en Cambodja . Het geld wordt daar gebruikt om schoolbenodigdheden zoals potloden, boeken of sporttoestellen aan te schaffen.

Je kunt een overzicht van de tekeningen downloaden als Word document. De tekeningen zijn ook te bekijken op de webpagina van TNT over Colour the World 2006.

Het lespakket gaat over flirten via internet. De bedoeling van het pakket is om risico’s bespreekbaar te maken en jongeren te laten nadenken over hun seksuele grenzen (op internet) en die van anderen.

Het onder jongeren populaire ’shockblog’ Retecool komt met een genuanceerde reactie op het pakket. Auteur Behanger wijst er op dat het pakket vooral ook een brug slaat tussen het begrip van docenten van de materie en de manier waarop jongeren er zelf tegenaan kijken.

In het lespakket is werk opgenomen van striptekenaar en animatiekunstenaar Nils Mühlenbruch, ook wel bekend van Drifter.tv. Nils maakte jaren geleden al prachtige webcamportretten. Het idee om werk van Mühlenbruch in het lespakket op te nemen kwam van de Stichting Beeldverhaal Nederland (SBN). Die organisatie heeft sinds 2004 een programma strips en onderwijs.

Eerst iets over een stuk van de bijdrage van Jaap van Ginneken, die op het congres sprak over 7 dubbelzinnige trends in ‘kinderlokken’ door en in de media. Ik kan me in het algemeen goed vinden in zijn meningen. De eerste door Van Ginneken genoemde trend ‘beeld verdringt tekst’ is iets dat ons bij de Stichting Beeldverhaal bezighoudt. We bouwen ruim twee jaar aan een kenniscentrum over visuele geletterdheid, beeldeducatie en zeker ook media-educatie, al is het dan begonnen als ’strips en onderwijs’. Met de dubbelzinnige stelling van Jaap van Ginneken werden door hem ook zorgen uitgesproken. Deze zorgen leiden tot iets te simpele conclusies. De toelichting bij de ‘beeld verdringt tekst’ stelling van Van Ginneken wordt als volgt geciteerd: “verschraling van de taalvaardigheid, recycling van clichés met kunstmatige pepmiddelen”.

De indruk die kan worden gewekt is dat een grotere nadruk op beeld per definitie leidt tot minder belangstelling voor tekst, taal, literatuur of andere ‘hogere’ cultuur. Van Ginneken is zelf een liefhebber van strips en onder andere schrijver van ‘Striphelden op de divan’ en ik geloof niet dat hij het zelf zo simpel ziet. Terecht want meer beeld hoeft helemaal niet nadelig te zijn voor de interesse in taal, literatuur of cultuur. Ook is er geen enkele reden – integendeel – om ‘meer beeld’ te associëren met oppervlakkigheid of minder intelligentie. Een paar opmerkingen hierover:

Annie M.G. Schmidt en een hele beweging in voorbije jaren geloofden in omhooglezen (hinauflesen, in goed Nederlands). De idee is dat je door kennis te maken met kinderboeken en illustraties van de grond af aan bouwt aan interesse in cultuur, op termijn komt het dan vanzelf goed met de belangstelling voor literatuur en ‘hogere’ cultuur. Een vergelijkbaar pleidooi is zeker te houden voor strips en vandaag de dag vermoedelijk ook voor computerspellen.
Wetenschappelijk onderzoek door Piet Mooren, beschreven in ‘Het prentenboek als springplank’, bevestigt dat met het dagelijks voorlezen van prentenboeken goede resultaten kunnen worden geboekt bij het inlopen van leerachterstanden.
Er is grote belangstelling voor meer ‘literaire’ of serieuze strips. Ik zal de laatste zijn om te beweren dat literaire strips (graphic novels of grafische romans) nodig zijn om te bewijzen dat het onzin is om neer te kijken op strips. Maar de toenemende belangstelling voor grafische romans is wel een duwtje in de rug voor mensen die betogen dat beeldtaal qua diepgang en breedte niet hoeft onder te doen voor taal als literaire grondstof. Lees bijvoorbeeld ook het artikel ‘Strips kunnen loodzware onderwerpen aan’.
Het werk van o.a. Howard Gardner op het gebied van verschillende intelligenties heeft allang de nodige nuancering aangebracht in het denken over intelligentie, denken en leren. Er wordt allang niet meer alleen gekeken naar het IQ, waarin een ‘talige’ kijk op de wereld een grote rol speelt. Het is ten minste sinds de oude Grieken bekend dat vusualisaties een belangrijke rol spelen in optimaal gebruik van het geheugen.
De toenemende (wetenschappelijke) belangstelling voor multimedia leren heeft aangetoond dat het opnemen en onthouden van stof vaak beter gaat als behalve taal ook beeld wordt gebruikt, uiteraard met inachtneming van de nodige randvoorwaarden. Lees bijvoorbeeld het werk van Richard Mayer.

Deze en vele andere kanttekenening zijn volgens mij voldoende bewijs dat meer beeld niet persé betekent dat wij of ‘de jeugd’ daarmee iets verliezen. Bij de opkomst van ieder nieuw medium ontstond altijd een tegenbeweging. Strips zijn jarenlang verketterd, door het invloedrijke (maar onzinnige) boek van Fredric Wertham met de demagogische titel ‘Seduction of the Innocent’. Ook de televisie – een grote speler bij de opkomst van de beeldcultuur – is al veel nadelige effecten toegeschreven. Op het moment moeten vooral videogames het ontgelden maar er is ook een grote angst dat SMS en instant messaging (IM, MSN, chat) nadelige gevolgen zullen hebben voor taalvaardigheden van jonge gebruikers. Gelukkig hebben we als tegengif dan nog wel projecten als een SMS-gedichtenwedstrijd.

Een te ongenuanceerde kijk op de nadelen van nieuwe of oude media brengt alleen maar problemen met zich mee. Met meer beeld is op zich niets mis en dat geldt ook voor strips, games en communicatie via de computer in het algemeen. De toegenomen mogelijkheden van digitale media en computer kunnen een verrijking zijn. Uiteraard gaat dat niet vanzelf. Daarom is discussie over hoe ouders, opvoeders of overheid moet stimuleren dat ook de nieuwste middelen kunnen bijdragen aan een verrijking van onze cultuur. Enig idealisme daarbij kan wat mij betreft geen kwaad maar een behoorlijke dosis realisme en oprechte interesse in de feiten kan bepaald ook geen kwaad.

Binnen een week illustreerde Joost Pollmann mijn stelling nog eens door een artikel op dezelfde site te publiceren over Drakenslippers van Rosalind Penfold. In dat stripboek vertelt de schrijfster op een aangrijpende manier haar waargebeurde verhaal over tien jaar samenleven met een gewelddadige man.

Op deze leeslijst (ook op de site van de SBN) tref je veel meer strips over zware of zelfs loodzware onderwerpen. Voor zover relevant nog een tien eigen loodzware voorkeuren uit de lijst:

• Om mekaar in Dokkum door Guido van Driel (over angst voor vreemdelingen en meer)
• Rampokan (2 delen) door Peter van Dongen (over Nederlands-Indië)
• C’était la guerre des tranchées (ook in het Nederlands vertaald, ik meen als Loopgravenoorlog) en ook ander werk van Jacques Tardi over de eerste wereldoorlog
• Muzungu – Jeroen Janssen (over Congo)
• L’Ascension du Haut-Mal door David B. (ook vertaald in het Nederlands)
• City of Glass – David Mazzucchelli (naar werk van Paul Auster)
• Safe Area Gorazde en Palestine door Joe Sacco
• Maus en In the Shadow of No Towers door Art Spiegelman
• Persepolis door Marjane Satrapi (over opgroeien in Iran)
• Barefoot Gen door Keiji Nakazawa (over een jongetje in Hiroshima na het vallen van de bom)

Nu stuitte ik net op een mooie animatie op Poetry in Motion met muziek en tekst van Spinvis.

Poetry In Motion is een internet-initiatief van multimedia-ontwerper John van der Wens. Het project wil poëzie voor een breder publiek toegankelijk te maken en legt daartoe verbanden tussen beeld, tekst en geluid. De poëzie is in de regel afkomstig van schrijver/dichter Mark Boog (1970). Dit levert een site op met poëtische animatieclips die te bekijken zijn als Flashfilmpjes.

Het animatiefilmpje met tekst en muziek van Spinvis heet Bagagedrager en is hier te zien en beluisteren (4 minuten).