Tsjalling Venema schrijft in zijn recensie bij 8Weekly:

De “camerastandpunten” in Celebes zijn ingewikkelder en er wordt bijzonder omgegaan met overgangen, waardoor de strip een beetje het uiterlijk krijgt van een film op papier.

De vergelijking met een film is logisch. Zelden wordt beter geïllustreerd hoe je in een werk als dit als lezer zelf het belangrijkste werk doet. Je ziet wat Peter als met een camera heeft vastgelegd, soms zwaar ingezoomd op een detail, dan weer van veraf, tijd en perspectief wisselen in hoog tempo. Als lezer ben je bezig het hele plaatje te vormen, de logica van het verhaal komt voort uit je eigen inspanning. ‘Closure’ heet dat in de striptheorie van Scott McCloud. Dit maakt dat je als lezer enorm betrokken wordt in de totstandkoming van het – of misschien kan ik beter zeggen jouw – verhaal. Want de tekenaar draagt veel materiaal aan en hij doet dat bovendien op basis van zeer grondige research maar toch wordt er op een subtiele manier heel veel niet gezegd. Dat biedt ruimte voor eigen initiatief en zo maak je van dit boek ook een eigen verhaal.

Bekeken vanuit mijn belangstelling voor gebruik van strips in het onderwijs zie ik ook vooral mogelijkheden om leerlingen nieuwsgierig te maken en aan het werk te zetten. Dat is bij dit werk des te beter mogelijk omdat de feiten waarop Van Dongen zich baseert de toets der kritiek van historici kunnen doorstaan. Kijken naar wat er wel staat en dit begrijpen is klus 1, invullen wat er niet staat is zeker zo belangrijk. Het vormen van eigen verhalen en het bespreken ervan past goed in moderne opvattingen van actief leren en leren in een sociale context. Hooguit kun je vaststellen dat het interpreteren van dit soort werk veel vraagt van een leerling en dat dit niet voor ieder niveau geschikt is.

Overigens is dit werk ook alleen vanuit esthetisch perspectief al zeer te waarderen. Aan het eerste deel werd naar verluid zeven jaar gewerkt, aan het tweede deel vier jaar. Peter maakte in Houten een prachtige tekening in de ‘Celebes’ die ik kocht. Dat leverde niet alleen een uniek bezit op maar ook enig begrip voor hoe arbeidsintensief deze werken zijn geweest en hoe zorgvuldig de kunstenaar te werk ging.

Dit boek dankt voor een deel zijn bestaan aan twee Amerikaanse stripauteurs, Will Eisner en Art Spiegelman. In vertalingen van beider werk mocht ik ooit, in hun geest, lettering uitvoeren….

Bij dit voorwoord staat de afbeelding van een Grieks sigarettendoosje waarop Eisner een opdracht krabbelde. Daarin onder andere de tekst:

Do a graphic novel too… I need company. It’s too lonely out there.

Je moet het niet romantiseren natuurlijk maar ik vind dit wel mooi. Peter heeft kennelijk veel inspiratie kunnen halen uit een relatief nederig klinkend baantje als ‘letteraar’ van stripboeken. Daar bevond hij zich in de omgeving van Amerikaanse grootheden. In het soort werk dat ik doe zie je toch niet veel meer dat mensen zich nederig aan werk wijden in de schaduw van een groot voorbeeld. Zijn er geen grote voorbeelden in mijn omgeving of zijn er te weinig nederige mensen?

Ook heel mooi is natuurlijk dat Eisner zelf talent aanmoedigde en wel op zo’n eenvoudige manier. Waar een tekst op een sigarettendoosje al niet goed voor is. En ook mooi geletterd natuurlijk…

Misschien moet ik ‘Lessons of the Masters’ van George Steiner maar eens lezen:

When we talk about education today, we tend to avoid the rhetoric of “mastery,” with its erotic and inegalitarian overtones. But the charged personal encounter between master and disciple is precisely what interests George Steiner in this book, a sustained reflection on the infinitely complex and subtle interplay of power, trust, and passions in the most profound sorts of pedagogy.

Het boek gaat over de menselijke natuur. Wat ligt besloten in onze soort, onze genen enerzijds en wat wordt bepaald tijdens ons leven door onze eigen ontwikkeling, voortkomend uit keuzes die wij maken vanuit onze ‘vrije wil’, onze opvoeding, de cultuur en maatschappij waarin wij leven anderzijds?

De gedachte dat een aanzienlijk deel van ons doen en zijn wordt bepaald door ontwikkelingen van de menselijke soort, onze voorouders, kortom door dingen waar we nu geen invloed meer op hebben heeft altijd op veel verzet mogen rekenen. De gedachte van maakbaarheid spreekt meer aan.

Gisteravond las ik het hoofdstuk over geweld. Daar is de vraag natuurlijk wat maakt dat er oorlog, geweld, agressie is en of er meer of minder van voorkomt in een bepaalde tijd. Wegen culturele factoren, opvloeden, invloeden uit het heden zwaarder? Of maakt dat allemaal weinig uit en zit het in de natuur van mensen (of bepaalde mensen) om geweld te veroorzaken.

Dan schrijft hij over gewelddadige media (hoofdstuk 16, p 311 van de Pinguin paperback editie):

“Among conservative politicians and liberal health professionals alike it is an article of faith that violence in the media is a major cause of American violent crime. The American Medical Association, the American Psychological Association, and the American Academy of Pediatrics testified before Congress dat hover 3,500 studies had investigated the connection an only 18 failed to find one. Any social scientist can smell fishy numbers here, and the psychologist Jonathan Freedman decided to look for himself. In fact, only two hundred studies have looked for a connection between media and violence and violent behaviour, and more than half failed to find one. The others found correlations that are small and readily explainable in other ways – for example that violent children seek out violent entertainment, and that children are temporarily aroused (but not permanently affected) by action-packed footage. Freedman and several other psychologists who have reviewed the literature have concluded that exposure to media violence has little or no effet on violent behaviour in the world. Reality checks from recent history suggest the same thing. People were more violent in the centuries before television and movies were invented. Canadians watch the same television shows as Americans but have a fourth their homicide rate. When the British colony of St. Helena installed television for the first time in 1995, its people did not become more violent. Violent computer games took off in the 1990s, a time when crime rates plummeted”

Ik ben beslist geen liefhebber van gewelddadige media en ongetwijfeld geldt dat ook niet voor Steven Pinker. Het is wel goed om een gevoelig onderwerp als dit eens nuchter en wetenschappelijk benaderd te zien. Met een kort citaat als dit doe ik trouwens ongetwijfeld Pinker en de hele discussie te kort, ik kan iedereen het hele boek aanraden. Zie ook dit interview bij Edge en het artikel over Pinker in Wikipedia.

Zelf ga ik nog eens op zoek naar meer (en graag ook Europees) onderzoek naar de invloed van bepaalde media op agressie en geweld, specifiek bij jongeren. Het eerder genoemde artikel in Elsevier (ook op internet te lezen) droeg ook het nodige materiaal aan. Het artikel door José van der Sman maakte op mij in eerste instantie niet de indruk van eenzijdige propaganda maar neutraal is het artikel zeker niet.

“Mensen die beweren dat er geen verband is tussen de toename van het virtuele geweld in de media en van het echte geweld in de samenleving hebben ongelijk. Dat verband is er namelijk wel, zeggen steeds meer deskundigen, onder wie de Amerikaanse luitenant-kolonel Dave Grossman, legerpsycholoog en auteur van twee kritische boeken over de effecten van mediageweld. Grossman stelt bikkelhard dat de confrontatie vanaf jonge leeftijd met zo veel geweld op televisie, in speelfilms en in games van sommige kinderen killers maakt, gewetenloze moordenaars. “

en

“Maar zelfs als deze factoren worden ingecalculeerd, blijft in de onderzoeksdata overeind staan dat mediageweld een belangrijke bijdrage levert aan de mate van agressiviteit die een individu aan de dag legt.”

en

“Als politici of criminologen beweren dat niet de criminaliteit in de samenleving is toegenomen maar vooral de angst voor criminaliteit, dan zitten ze natuurlijk te jokken.”

Ik zal de bronnen van het Elsevier artikel ook nog eens nader bekijken. Opvallend is bijvoorbeeld dat bij de bronnen dezelfde Freedman wordt genoemd die Pinker aanhaalt. In het artikel van van der Sman lees ik echter niets over de verhouding tussen onderzoeken die een verband tussen mediageweld en ‘echt’ geweld aantonen en onderzoeken die dit verband niet konden aantonen. Integendeel, voornoemde citaten geven geen ruimte voor twijfel. Het verband is er gewoon. Freedman heeft hooguit onderzoeken gevonden van mensen die ‘natuurlijk gewoon jokken’.

Ik heb zelf een vrij conservatief beleid gekozen hier in huis. Ik heb bijvoorbeeld bij mijn zoontje van bijna zes tot nu toe het kijken van Pokémon (en zo) ontmoedigd en er laatst voor het eerst samen naar gekeken. Dat zal niet veranderen door het lezen van Pinker maar het is wel duidelijk dat goede, objectieve informatie niet gemakkelijk te krijgen en wat meer graafwerk geen kwaad kan om de uitspraken in ‘de media’ en politiek op waarde te kunnen schatten.

Tegelijkertijd is dit werk een originele vorm van regiopromotie. Elementen uit de geschiedenis van Dokkum spelen een rol in het verhaal, van de moord op missionaris Bonifatius in 754 tot de aanwezigheid van een asielzoekerscentrum in de meer recente geschiedenis van de Friese stad.

Het project leidde zowaar tot een rel. De Christelijke partijen stuurden een maand na het verschijnen van ‘Om mekaar in Dokkum’ hun exemplaar terug omdat de onwelvoeglijke taal die wordt gebezigd door twee personages uit het boek niet in de smaak viel. Die personages zijn dan ook twee Amsterdamse criminelen. Ook het feit dat èèn van hen wildplast in de Bonifatiusbron viel ongetwijfeld niet in goede aarde.

Het werk van Guido van Driel wordt door Joost Pollmann verder besproken in een essay in het literaire tijdschrift De Gids. Daar worden – zoals van De Gids en de auteur mag worden verwacht – vooral de literaire kwaliteiten en de beeldtaal van de ‘graphic novels’ van Van Driel besproken.

Dit project illustreert hele verschillende kanten van een strip. Logisch dat Van Driel zijn opdrachtgevers achtering het boek bedankt voor de ruimte die hij kreeg om zijn eigen artistieke keuzes maken.

Spiegelman won met Maus niet voor niets een Pullitzer prijs in 1992. Het boek maakte diepe indruk op me. Misschien maakt het feit dat je kijkt naar katten en muizen kijkt het makkelijker om je het onvoorstelbare enigszins voor te stellen. Ook het feit dat Maus twee verhalen vertelt maakte het voor mij nog aangrijpender. Ik heb zoals vele herdenkers vandaag de oorlog gelukkig niet meegemaakt. Het autobiografische verhaal van Art gaat niet alleen over de kampervaring over zijn vader Vladek maar het gaat ook over hem als zoon van zo’n vader. Een ander perspectief dat veel menselijks toevoegt aan de onmenselijke verhalen van Auschwitz.

Vergelijken tussen Levi en Spiegelman is feitelijk niet nodig. Ik heb na het herlezen van ‘Is dit een mens’ ook nog vier andere boeken van Levi opnieuw gelezen in het afgelopen jaar. Spiegelman tekende een verhaal op op een manier die helemaal nieuw voor me was. Het heeft mijn belangstelling voor de mogelijkheden van ‘de graphic novel’ en ‘comics journalism’ versterkt. Een aanrader voor iedereen die eens op een andere manier wil herdenken.