Feb 16

OptochtVanPenBegin300x300[update per 16 feb 2010 van artikel uit sept 2009 n.a.v. het overlijden van Jan Pen] Ik werk op het moment aan een opdracht voor een economisch instituut dat zich tot doelgroepen in het onderwijs wil richten. Daarom kijk ik op het moment weer met extra belangstelling naar voorbeelden van goede uitleg van economische kwesties. Omdat iedereen het er over eens is dat jongeren steeds meer visueel zijn ingesteld gaat het dus vaak over een visuele weergave van economische problematiek. Daarom pakte ik dit weekend het boek ‘Kijk, economie’ uit de kast van Jan Pen. Het was boek van de maand in 1979. In dit boek staat ‘de parade van Pen’. Dit mag wat mij betreft een klassieker worden genoemd van uitleg van een stukje economie dat iedereen raakt maar in de regel vrij abstract blijft in grafieken en tabellen.

Pen schrijft: “We kunnen een dramatisch beeld van de ongelijke verdeling oproepen door ons een optocht voor te stellen, waarin alle mensen meelopen die een inkomen krijgen. We geven ze de lengte die met dat inkomen overeenkomt. [....] Zoals bij een gymnastiekvereniging lopen de kleinste voorop. De gemiddelde lengte is één meter zeventig. Een onderwijzer of een ambtenaar met de rang van commies vedient ongeveer het gemiddelde inkomen en mag dus de gewone lengte houden. Wie minder verdient wordt in elkaar geduwd. [...] Wie meer krijgt dan het gemiddelde wordt uitgerekt.

Pen kiest vervolgens het perspectief van de toeschouwer, dat is iemand met een gemiddeld inkomen zoals een onderwijzer in zijn voorbeeld uit 1979.

Om er nog een dimensie aan te geven wordt de lengte van de parade beperkt tot dat wat in één uur voorbij kan lopen. Dus de zeven miljoen inwoners die een inkomen krijgen (dit is een aantal uit 1979) rennen in een uur voorbij.

Dan beschrijft Pen wat er langs komt en op de drie pagina’s die er aan besteed worden is een en ander ook geïllustreerd*. Maar het is denk ik wat de visualisatie betreft vooral sterk dat er wat in je hoofd gaat gebeuren Zoals bij de visualisatie van ons zonnestelsel kun je door praktische beperkingen toch de dingen niet weergeven in kloppende verhoudingen.

Pen beschrijft wie er zoal langskomt, hoe lang ze zijn en na hoeveel tijd ze langskomen. Die dingen samen geven wat mij betreft een heel goed beeld. Hij begint met het probleem van de negatieve inkomens. Grote mensen die echter ondersteboven lopen met hun hoofden diep in de grond. Dan krijgen we de hele kleine mensen van een lucifer hoog, dat zijn ondernemers die een inkomen kunnen verdienen lager dan het wettelijk minimumloon (middenstanders, boeren) of mensen die alleen wat bijverdienen zoals studenten en deeltijdwerkers. Dan komen er een kwartier lang vooral oudere mensen met een AOW, bijstandtrekkers en WAOers. Die zijn niet langer dan 80 centimeter. Dan komen weer jonge mensen (jeugdloners) die onder CAOs vallen, ze komen in de buurt van de navel van een gemiddelde toeschouwer. Dan krijgen we minimumloners (tot de maagstreek reiken ze) waaronder veel vrouwen. En zo gaat het door. Na vijftig minuten komen eindelijk de mensen die ongeveer even groot zijn als de toeschouwer.

De laatste tien minuten van de optocht zijn letterlijk reuzespannend en je kunt er weer veel over zeggen. Zoals dat er weinig mensen meer tussen zitten die onder een CAO vallen. Je kunt ook wat beroepen noemen die daar tussen zulen zitten, zoals hoofdcommiezen (twee meter), referendarissen (drie meter), professoren van vijf zes meter, huisartsen in de laatste minuut van de optocht, de President van de Algemene Rekenkamer (er was nog geen Balkenende norm of Tabaksblatt in die tijd maar het zal nu niet anders zijn over het algemeen). Onder de buitensporige reuzen rekent Pen wat toppiloten van de KLM, radiologen van 15 meter, chirurgen van 25 meter en dan komen wat succesvolle artiesten en voetballers en natuurlijk de ‘zakenmensen’. Ondernemers kunnen overal opduiken en die zullen ook steeds elders lopen als zo’n stoet jaarlijks wordt georganiseerd. In de laatste seconden zitten de mensen zo hoog als flatgebouwen en kerktorens, dan hebben we het over industriëlen en bankiers, aldus Jan Pen. Het gaat om enkele honderden deelnemers in die laatste seconden.

Ik blijf dit een prachtige visualisatie vinden van een kwestie met een groot belang voor politiek en een centrale positie in de economische wetenschap. Je kunt zeker opmerken dat een educatieve aanpak als dit wel veel subjectieve afwegingen met zich meebrengt in de visualisatie. Maar om de emotie en subjectiviteit te verhullen in minder sprekende tabellen en grafieken is dan ook maar een vlucht.

Het boek Kijk, economie (ISBN 13 9789027492425) is nog tweedehands te koop, onder andere hier bij BOL. Als je de gescande illustratie beter wilt bekijken staan ze op Flickr: begin van de optocht van Pen (de kleintjes), midden (Pen wil niet spreken van het grauwe midden maar de illustratie is daar wel zwart-wit), einde van de optocht (de reuzen).

Meer over beeldverhalen, strips en economie in het onderdeel ‘economie’ op de strips & onderwijs website van de Stichting Beeldverhaal Nederland.

Naschrift: Jan Pen is in februari 2010 overleden. In een artikel ‘Linkse econoom met de gave van het woord‘ in het FD van 16 februari een necrologie waarbij het gezaghebbende en politiek invloedrijke werk van Jan Pen op het gebied van inkomensverdeling wordt genoemd. Ook de ‘parade van pen’ wordt expliciet genoemd als voorbeeld van hoe Pen in staat was om ingewikkelde kwesties inzichtelijk te maken voor een breed publiek. Pen was een linkse econoom in de lijn van Tinbergen, die sympathiseerde met de PVDA maar ook niet aarzelde kritiek te leveren, onder andere op Joop Den Uyl en Wim Kok. Wim Duisenberg was een student van Pen.

Pen is ook zijn hele leven aanhanger van de opvatting van John Maynard Keynes gebleven dat de overheid in tijden van laagconjunctuur met bestedingen moet stimuleren, een leerstelling die in deze tijden weer volop wordt bediscussieerd. Ook het werk van Jan Pen op het gebied van inkomensgelijkheid en zijn ideeën over strippenkaarten voor vervuilers (een voorloper van handel in emissierechten) heeft actualiteitswaarde. Behalve

Nog een paar verwijzingen n.a.v. de parade van Pen:

* De naam van de illustrator wordt voor zover ik weet nergens genoemd in het boek

Deel het:
  • Digg
  • Facebook
  • LinkedIn
  • MySpace
  • NuJIJ
  • TwitThis
  • StumbleUpon

Leave a Reply

You must be logged in to post a comment.

preload preload preload