David Shaffer schrijft over een belangrijk onderzoek waarover werd gepubliceerd in het bekende wetenschappelijke tijdschrift Nature. Dit experiment is heel relevant voor discussies die nu in politiek en samenleving spelen over de toelaatbaarheid of wenselijkheid van bepaalde media of inhoud van media.

In het bewuste experiment wordt een beroemd (berucht, omstreden) psychologisch experiment min of meer overgedaan maar dan in de vorm van een computersimulatie. Er is in dit nieuwe experiment sprake van een echte proefpersoon die aan het psychologische experiment meedoet door een virtuele persoon te onderwerpen aan een bepaalde behandeling.

In de oorspronkelijke ‘Milgram’ experimenten uit de jaren ‘60 werd aan proefpersonen gevraagd mee te doen aan een experiment waarbij aan toneelspelers electrische schokken moesten worden toegediend (door de proefpersoon wel te verstaan). De proefpersoon wist niet beter dan dat de proef inhield dat zou worden onderzocht hoe mensen hun gedrag zouden aanpassen onder invloed van het toedienen van straf in de vorm van electrische schokken. Hij (of zij) wist dus niet dat de schokken niet echt waren en dat degene aan wie ze werden toegediend een toneelspeler was. Sterker nog, het experiment was zo georganiseerd dat de rol van toediener en slachtoffer toevallig tot stand leek te zijn gekomen. De proefpersoon had dus in zijn beleving ook zelf het slachtoffer kunnen zijn.

De proefpersonen die de schokken toedienden werden actief aangemoedigd door de begeleiders om door te gaan met het experiment, ook als ze twijfels kregen of ze er nog wel meer door wilden. De schokken werden (zogenaamd) groter en groter met soms zelfs levensbedreigende gevolgen.

Pas na afloop van het experiment werd meegedeeld wat het eigenlijke doel van het onderzoek was, namenlijk om vast te stellen in hoeverre mensen onder druk van autoriteit bereid waren om anderen schade toe te brengen. Veel proefpersonen gingen onder protest toch door, slechts een minderheid onttrok zich op enig moment aan de autoriteit van de begeleider. Het maximum was 450 volt, 65 procent van de toedieners ging tot dat maximum. Het slachtoffer produceerde tijdens het experiment vanaf 135 volt heftig protest (schreeuwen en bonzen, in werkelijkheid was dit een bandopname). Vanaf 300 volt reageerde het slachtoffer niet meer op de toegediende schokken, wat er natuurlijk erg zorgelijk uitzag. Voor dat punt stopte in de eerste reeks experimenten geen van de proefpersonen. De 35% van het totaal die bij de reeks stopte deed dit dus bij voltages tussen de 300 en 450.

De Milgram experimenten hadden traumatische gevolgen voor veel proefpersonen, die verder moesten leven met de wetenschap dat ze onder druk bereid waren de meest vreselijke dingen te doen. De experimenten werden dan ook door velen niet ethisch gevonden.

In het recente onderzoek uitgevoerd door de Catalaanse Polytechnische Universiteit in Barcelona en het University College in Londen werd het experiment overgedaan, echter met dit verschil dat de schokken werden toegediend aan een virtueel karakter. De proefpersonen die de schokken toedienden wisten ook dat de experimenten niet echt waren. De uitkomsten van het onderzoek laten zien dat de meetbare gevolgen bij de proefpersonen vaak toch hetzelfde zijn als bij de oorspronkelijke experimenten. Alle signalen wijzen op heftige stress (een sneller kloppend hart, zweethanden), ook al weet de proefpersoon dat het ‘niet echt’ is.

De discussie is heel relevant in verband met een nu woedende discussie over het al of niet verbieden van bepaalde handelingen in een virtuele wereld. Meer specifiek gaat het op het moment veel over virtuele seks met virtuele minderjarigen ofwel virtuele kinderporno. Maar uiteindelijk is de discussie ongetwijfeld belangrijk voor meer dingen die in de echte wereld strafbaar zijn en die in de virtuele wereld worden ‘nagespeeld’. Lees bijvoorbeeld deze posting van Justine Pardoen op het MijnKindOnline weblog.

De mate waarin media als realistisch worden ervaren is bewezen van invloed op eventuele schadelijke invloeden van bijvoorbeeld geweld en agressie in media. In de regel gaat het dan om gevolgen als angst of andere psychische schade bij degene die de gewelddadige media consumeert. Er is ruim voldoende wetenschappelijk bewijs om te zeggen dat bepaalde inhoud van media negatieve gevolgen heeft op kinderen die te jong kennis nemen van bepaalde gewelddadige of pornografische inhoud. Dit moet echter niet worden verward met de vraag of geweld in de media ook op lange termijn aanzet tot gewelddadig gedrag of meer agressie. De meningen over die vraag lopen uiteen en de uitkomsten van onderzoek zijn ook onvoldoende eenduidig. Ik heb al vaker op dit weblog geschreven over dit onderwerp, onder andere na het lezen van ‘The Blank Slate’ van Steven Pinker. Het gaat niet alleen over de vraag of die effecten kunnen optreden maar ook in welke mate die optreden, wat de richting is van bepaalde verbanden (word je agressief van bepaalde media of consumeren agressieve mensen graag bepaalde gewelddadige media) en in hoeverre er ook andere effecten die juist wenselijk zijn. Wat dit laatste betreft wordt door sommige mensen betoogd dat virtueel geweld ook een uitlaatklep kan zijn die in bepaalde gevallen geweld in de echte wereld voorkomt.

Mijn mening is niet af en overigens vind ik dat je bepaald wetenschappelijk bewijs nodig hebt om bepaalde media af te keuren of om ze te willen verbieden aan je kinderen. Dat alles is dan weer wat anders dan een wettelijk verbod dat een zwaar middel is dat altijd weer nieuwe problemen zal oproepen.

Informatie over de Milgram Experimenten hier in Wikipedia NL. Verwijzingen naar verkorte resultaten van het onderzoek (gratis) of het artikel in Nature (alleen tegen betaling toegankelijk) zijn te vinden in het artikel van Shaffer.

Met dank aan de collega’s van Mijn Kind Online die het artikel van Shaffer aandroegen als discussievoer. Justine blogde op het MijnKindOnline webblog en publiceerde op Ouders Online ook over de dilemma’s rond het al of niet verbieden van virtuele kinderporno.