Dennis Hogervorst schreef op Young Marketing een verslag van het jaarlijkse congres van Reclame Rakkers ‘Commercie en Media: waar ligt de grens?’.

Eerst iets over een stuk van de bijdrage van Jaap van Ginneken, die op het congres sprak over 7 dubbelzinnige trends in ‘kinderlokken’ door en in de media. Ik kan me in het algemeen goed vinden in zijn meningen. De eerste door Van Ginneken genoemde trend ‘beeld verdringt tekst’ is iets dat ons bij de Stichting Beeldverhaal bezighoudt. We bouwen ruim twee jaar aan een kenniscentrum over visuele geletterdheid, beeldeducatie en zeker ook media-educatie, al is het dan begonnen als ’strips en onderwijs’. Met de dubbelzinnige stelling van Jaap van Ginneken werden door hem ook zorgen uitgesproken. Deze zorgen leiden tot iets te simpele conclusies. De toelichting bij de ‘beeld verdringt tekst’ stelling van Van Ginneken wordt als volgt geciteerd: “verschraling van de taalvaardigheid, recycling van clichés met kunstmatige pepmiddelen”.

De indruk die kan worden gewekt is dat een grotere nadruk op beeld per definitie leidt tot minder belangstelling voor tekst, taal, literatuur of andere ‘hogere’ cultuur. Van Ginneken is zelf een liefhebber van strips en onder andere schrijver van ‘Striphelden op de divan’ en ik geloof niet dat hij het zelf zo simpel ziet. Terecht want meer beeld hoeft helemaal niet nadelig te zijn voor de interesse in taal, literatuur of cultuur. Ook is er geen enkele reden – integendeel – om ‘meer beeld’ te associëren met oppervlakkigheid of minder intelligentie. Een paar opmerkingen hierover:

Annie M.G. Schmidt en een hele beweging in voorbije jaren geloofden in omhooglezen (hinauflesen, in goed Nederlands). De idee is dat je door kennis te maken met kinderboeken en illustraties van de grond af aan bouwt aan interesse in cultuur, op termijn komt het dan vanzelf goed met de belangstelling voor literatuur en ‘hogere’ cultuur. Een vergelijkbaar pleidooi is zeker te houden voor strips en vandaag de dag vermoedelijk ook voor computerspellen.
Wetenschappelijk onderzoek door Piet Mooren, beschreven in ‘Het prentenboek als springplank’, bevestigt dat met het dagelijks voorlezen van prentenboeken goede resultaten kunnen worden geboekt bij het inlopen van leerachterstanden.
Er is grote belangstelling voor meer ‘literaire’ of serieuze strips. Ik zal de laatste zijn om te beweren dat literaire strips (graphic novels of grafische romans) nodig zijn om te bewijzen dat het onzin is om neer te kijken op strips. Maar de toenemende belangstelling voor grafische romans is wel een duwtje in de rug voor mensen die betogen dat beeldtaal qua diepgang en breedte niet hoeft onder te doen voor taal als literaire grondstof. Lees bijvoorbeeld ook het artikel ‘Strips kunnen loodzware onderwerpen aan’.
Het werk van o.a. Howard Gardner op het gebied van verschillende intelligenties heeft allang de nodige nuancering aangebracht in het denken over intelligentie, denken en leren. Er wordt allang niet meer alleen gekeken naar het IQ, waarin een ‘talige’ kijk op de wereld een grote rol speelt. Het is ten minste sinds de oude Grieken bekend dat vusualisaties een belangrijke rol spelen in optimaal gebruik van het geheugen.
De toenemende (wetenschappelijke) belangstelling voor multimedia leren heeft aangetoond dat het opnemen en onthouden van stof vaak beter gaat als behalve taal ook beeld wordt gebruikt, uiteraard met inachtneming van de nodige randvoorwaarden. Lees bijvoorbeeld het werk van Richard Mayer.

Deze en vele andere kanttekenening zijn volgens mij voldoende bewijs dat meer beeld niet persé betekent dat wij of ‘de jeugd’ daarmee iets verliezen. Bij de opkomst van ieder nieuw medium ontstond altijd een tegenbeweging. Strips zijn jarenlang verketterd, door het invloedrijke (maar onzinnige) boek van Fredric Wertham met de demagogische titel ‘Seduction of the Innocent’. Ook de televisie – een grote speler bij de opkomst van de beeldcultuur – is al veel nadelige effecten toegeschreven. Op het moment moeten vooral videogames het ontgelden maar er is ook een grote angst dat SMS en instant messaging (IM, MSN, chat) nadelige gevolgen zullen hebben voor taalvaardigheden van jonge gebruikers. Gelukkig hebben we als tegengif dan nog wel projecten als een SMS-gedichtenwedstrijd.

Een te ongenuanceerde kijk op de nadelen van nieuwe of oude media brengt alleen maar problemen met zich mee. Met meer beeld is op zich niets mis en dat geldt ook voor strips, games en communicatie via de computer in het algemeen. De toegenomen mogelijkheden van digitale media en computer kunnen een verrijking zijn. Uiteraard gaat dat niet vanzelf. Daarom is discussie over hoe ouders, opvoeders of overheid moet stimuleren dat ook de nieuwste middelen kunnen bijdragen aan een verrijking van onze cultuur. Enig idealisme daarbij kan wat mij betreft geen kwaad maar een behoorlijke dosis realisme en oprechte interesse in de feiten kan bepaald ook geen kwaad.